29 apirila, 2026

San Jurdi (Saniurdi) Ermita eta Taberna Fruizen

1994 urtean, Fruizko Udalak azterlan bat egin eban udalerriko jurisdikzino-eremuaren barruan 1994 aurretik egozan edo egon zitezkeen bideen inguruko eskumenen irismenari buruz. Horretarako, datu garrantzitsua zan herrian historian zehar egondako eleiza, ermita eta hilerrien kokapena ezagutzea; izan be, bide askok lotura zuzena zeukaten auzo/etxebizitzen ta baseliza/eleiza/hilerrietarako joan-etorrien komunikazioarekin.

XVI. mendetik aurrera dokumentatzen hasten da Bizkaiko eleizen presentzia. Une horren aurreko egoerari buruzko informazinoa oso urria zan eta ordurarte egindako ekarpen eta ikerketak eskasak zirenez, historiaren ikerketarako beste metodo batzuetara jo behar izaten zan.

1994ko azterlan haren arabera, Fruiz (Uribeko Merindadeko eleizatea) auzo sakabanatuz osoturiko biztanleria-egituraz eratuta egoan, eta herritarrak honako auzo honeetan batzen ziran:

• Mandaluniz
• Aldai
• Elejalde
• Andekoa
• Lotina
• Botiolas
• Legarreta

Ikerketaren arabera: “en este espacio territorial de la Anteiglesia se localizaban varios edificios religiosos siendo el principal de ellos la iglesia parroquial de San Salvador en Elejalde. Además de este importante templo se encontraron en la documentación consultada, referencias a los de: “San Esteban, San Miguel, San Jurdi y San Lorenzo en los barrios de Mandaluniz, Botiolas, Aldai y Andeko respectivamente y si bien la población pudo tomar a estos templos religiosos como elementos centralizadores del espacio, hoy en día tan sólo persisten en el municipio las ermitas de San Lorenzo en Andeko y San Miguel en Botiola”

Azterlan honetatik ondorioztatzen da Fruizko “tenpluen” (eleizea eta baselizak) banaketa hau:

• Elejalde auzoko San Salbador eliza
• Mandaluniz auzoko San Esteban ermita
• Botiolas auzoko San Miguel ermita
• Aldai auzoko San Jurdi ermita
• Andeko auzoko San Lorentzo ermita

Fruizko San Jurdi baselizaren irudikapen artistikoa:

San Jurdi baselizari buruzko erreferentzia bat dator gaur egun Aldai auzoan dagoan “San Jurdi” etxebizitzaren plano-identifikazinoagaz agertzen den etxe multzoa. Ahozkoan “SANIURDI – SAÑURDI” izenez ezagutzen da:

XIX. mendean, San Jurdiko eraikin hauetariko batean SANIURDI tabernea egoan. Jabeak Rafael Monasterio Ugalde (Errefel), Julia Legarretaetxebarria eta euren alaba Luisa Monasterio Legarretaetxebarria (Luisita) izan ziren, Andeko auzoko Aurrekoetxe baserrikoak.

2011. urtean “BERROIALES” eleberria argitaratu nuen (Fruizen eta inguruan girotutako istorio magiko bat kontetan dot). San Jurdi baselizaren eta Saniurdiko tabernaren historian oinarritu nintzan irudimenezko pasarte pare bat sortzeko. Tintaz eta lumaz landutako ilustrazioak egin nituen libururako. San Jurdi eraikinetako bat errota bat izan zen, Oxinaga ibaiak Fruiztik igarotzean eroaten eban urak bultzatua. Berroiales eleberria Fruizko ibaietan, errota eta burdinolen inguruan bizi diran izaki fantastiko batzuen historian oinarritzen danez, San Jurdiko errota ezinbestean agertu behar zen eleberrian.

Eleberriko 194. orrialdean aipatzen dot zelan protagonistak (Berroialeak eta Gillen) Saniurdiko errota abandonatura heltzen dirala, eta eleberriko 41. kapituluan “Saniurdiko miraria” izeneko pasarte bat eskaintzen deutsat, non baseliza eta tabernea irudimenezko kontakizun bakarrean nahasten diran:

Eleberriko 41. kapituluan “Saniurdiko miraria” izeneko pasarte bati eskaintzen deutsat tarte berezia:

41 kapitulua: Mirari bat Saniurdin (Berroiales liburutik)

(…) eta aurkikuntzez berbetan, induskatzaileak irtenbide barriak bilatzen ebiltzala, barriro jo eben Saniurdiko upategiko hormearen kontra, egurrezko soinua egin eban objektu bategaz topo eginez. Horrek jakin-min handia sortu eutsen.

Industen jarraitzea erabagi eben, baina halako batean harri batzuk askatu eta gainera jausi jakezan, lurrera botaz. Azkenean, hormearen zatia be amildu zan, eta jausketearen eragilea zan objektua bera gainera etorri jaken. Apurka-apurka suspertu ziranean, kandela bat hurreratu eben zer zan ikusteko, eta lokatza kentzen hasi ahala, egurrezko irudi bat agertzen hasi zan. Poliki-poliki, gizon baten irudi traketsa bereizten joan zan: bihotz bat eskuineko eskuan eukana eta aurpegia gorantz zuzenduta. Jatorrizko margoketaren arrasto batzuk oraindino gordeten ebazan.

Txundituta geratu ziran eta Gilleni deitu eutsoen. Honek, Pechines, Kirru eta Antxovagaz batera, egurrezko talla garbitu zuten. Oinarrian letra batzuk agertu ziran, nekez irakurri ahal izan ebezanak, baina azkenean honakoa ulertu eben: “Santu Iordan”.

Ondorioztatu eben garai oso zaharretan han ermita bat egon behar zala, santu horren izenpean, nahiz eta gero inork ez eban haren oroitzapenik gorde.

Behin garbituta, zutik ipini eben eta eroritako hormearen zatia barriro konpondu eben.

Tabernariak santuaren talla aurkitzeko asmoz, han gordeta egoan kandela bat piztu eta santuaren oinetan itxi eben. Gero galerian ezkutatu ziran, herriko historia erlijiosoaren altxor baten berreskurapenean lagundu eben esperantzaz.

Ez zan denpora asko igaro tranpalea zabaldu eta tabernaria eskaileratik jaisten ikusi eben arte, argiontzi bat eta pitxer bat eskuetan ebazala. Eskaileren erdira heldu zanean, oihu bat egin eta jausiz etorri zan beheraino, sudurra santuaren iruditik hatz batera geratu arte. Zurbil eta dardarka, belauniko jarri zan, bere burua bedeinkatuz, eta ahots apalez esan eban:

—Miraria!

Gero eta ozenago errepikatu eban:

—MIRARIA!

Eta korrika gorantz tabernara igoten zan bitartean azken oihu hau bota eban:

—MIRARIAAAAAAAAAAA! Patroiak mirari bat egin dau!

Tabernan zeudenen artean upelategian behera begiratu ebenak belauniko jausi ziran, txapelak kenduta eta begiak zabal-zabalik. Gainerakoak, hareek ikusita, olde baten hurreratu ziran, eta upategiko argiak barriro argitu ebazan harritutako aurpegiak; segundu batzutan lehenagoko jai-giroa guztiz desagertuta egoan.

—Jesus! Ene! Aiba! Miraria!

Orduan, tabernariak errosario baten letaniekaz hasi zan, eta berehala entzun zan sekula entzun bako sendotasun eta sutsutasunagaz. Bitartean, bakoitzak bere barruan zin egiten eban Gabonetan baino ez ebala ardorik edango eta ez ebala tabernara barriro joango, leku sakratua bihurtu zalako, han mirari bat gertatu baitzan. Banan-banan urten eben, bildutasun handiz, jabeari esanez leku hura ez zala taberna bat gehiago, beste baseliza bat baino.

Tabernaria bakarrik geratu zan, tranpalea zabalik eta kandelen argia handik urteten zala. Laster konturatu zan, miraria izan ala ez, hemendik aurrera “serora” lez tabernari baino gehiago jardun beharko ebala.

Horregaitik, upategira jaitsi zan, irudia mahai-zapi batean bildu eban, mostradorean arin batean idatzitako ohar bat itxi eban, azken bezeroa kaleratu eta, ateari kolpea emonda, inork jakin bako norabidean alde egin eban.

Iluntzean, gizon talde bat sartu zan tabernara beste zerbait gertatu ete zan jakitera. Upategira jaitsi eta han aurkitu eben idatzia irakurri ebenean, ohartu ziran tabernariak irudia beste leku batera eroatea erabagi ebala. Honela esaten eban testuak:

“Upategi honetan ikusi dozun irudia neurea da, Sajoniako Jordan Dohatsuarena. 1237. urtean Lur Santura abiatu nintzan gure komentuko domingotarrak bisitatzera. Itzuleran, gure ontzia Siriako kostaldean hondoratu zan, Tolemaidaren aurrean, eta han lurperatu ninduen. Bidaia hartan nirekin egoan herri honetako Gregorio Duodena fraidea, eta hark berreskuratu eban nire gorpua.

Nire adiskidetasunak eragin handia izango eban harengan; izan be, bere herrira itzultzean baseliza bat eraiki nahi izan eban eta haren santua izendatu ninduan. Mendeetan zehar auzotarrek gurtu ninduen hemen, harik eta ahanzturan erori nintzan arte.

Gaur, Patroiaren graziaz, barriro sortu naz zimendu hauetatik, honakoa iragartera: argi geratu behar jatzue Patroiak leku hau argitu dauela; lehen otoitz egiteko izan zan, gero ehotzeko eta orain edateko, eta zuengana heltzen lagundu deust.

Baina ez naz hemen geratzeko etorri, alde egiteko baino. Horregaitik, zalantzarik barik, barriro abiatu behar dozue. Lurrean zein itsasoan, neuk jakingo dot non hartu atseden. Beraz, kontsolatu nahi zaituedaz eta nire otoitz guztiekin adore emon, penarik izan ez daizuen eta tabernara gozatzera etorri zaitezen.”

Inork ez eban barriro Santu lordanen barri izan, eta tabernak barriro hartu eban bere eginkizuna. Gainera, santuaren testuak ospe handiagoa emon eutson; izan be, intxaurrezko marko baten barruan, tabernako hormaren erdian zintzilik egoan.

Hura izan zan lehenengo urtea non, gabon garaian, tabernariak Olentzero eder bat ipini zuen tabernan, eskuineko eskuan turroi-tableta bat eukala.